Geniz Akıntısı (Post-Nazal Drip): Nedenleri, Tanı ve Tedavi Yaklaşımı

Sağlıklı bir burun ve sinüs sistemi günde yaklaşık 1-1.5 litre mukus üretir. Bu mukus normal olarak boğazın arkasına akar ve hasta tarafından fark edilmeden yutulur. Mukus miktarı arttığında, kıvamı kalınlaştığında veya boğaz duyarlılığı yükseldiğinde "akıntı" hissedilir hale gelir.

Klinik tablo: boğaz arkasında sürekli mukus hissi, boğaz temizleme ihtiyacı, sürekli yutkunma, sabah üst solunum yolunda yoğun mukus, kuru veya prodüktif öksürük (özellikle yatınca), boğaz yanması, ses kalitesinde değişiklik (boğuk veya çatallı ses).

Geniz akıntısı son yıllarda "üst solunum yolu öksürük sendromu" (upper airway cough syndrome — UACS) olarak da adlandırılır, çünkü kronik öksürüğün en sık üç nedeninden biri (astım ve GERD ile birlikte) olduğu net kanıtlanmıştır. Bu süreçleri planlarken her zaman genel KBB hizmetlerimiz bağlamında değerlendirme yapıyoruz.

Alerjik rinit: en sık sebep. Sezonsal (polen) veya yıllık (toz akarı, hayvan tüyü, küf) alerjenle. Eşlik eden semptomlar: hapşırma, kaşıntı (burun, göz, damak), sulu burun, koyu mor "alerjik gölge" göz altında.

Vazomotor (non-alerjik) rinit: alerjen yok ama tetikleyiciler var — soğuk hava, koku, kuru hava, baharatlı yiyecek, alkol, stres. Daha çok orta-ileri yaşta.

Kronik sinüzit: nazal poliplerle veya polipsiz. Tipik bulgular: 12 haftadan uzun süren burun tıkanıklığı + geniz akıntısı / pürülan rinore + yüz ağrısı/dolgunluğu + koku azalması (en az iki bulgu).

Gebelik riniti: gebeliğin 2. trimesterinden başlayan, hormonal kaynaklı nazal mukozal şişme. Doğumdan sonra 2-3 hafta içinde geçer.

LPR (laryngopharyngeal reflux): mide içeriğinin larenkse / farenkse ulaşması. Klasik GERD yanma yapmaz; geniz akıntısı, boğazda yumru hissi, sabah ses kısıklığı, kronik öksürük yapar.

İlaç ilişkili rinit: rinitis medikamentoza (uzun süreli dekonjestan sprey kullanımı), antihipertansif ilaçlar (beta blokerler, ACE inhibitörleri, alfa blokerler), östrojen, NSAID intoleransı.

Yapısal sorunlar: septum deviasyonu, konka hipertrofisi, adenoid hipertrofisi (çocuklarda), nazal polipler — mukosiliyer klirensi bozarak mukus birikimine yol açar.

Detaylı anamnez: süre (akut <4 hafta, subakut 4-12 hafta, kronik >12 hafta), tetikleyiciler (mevsim, ortam, yiyecek), eşlik eden semptomlar (hapşırma, ateş, yüz ağrısı, reflü semptomu, ses kısıklığı), kullanılan ilaçlar.

KBB muayenesi: anterior rinoskopi (mukozal şişme, polipler, septum deviasyonu, akıntı karakteri), orofarinks (kaldırım taşı görünümü — kronik post-nazal drip belirteci), farinks duvarında mukus aksı, larinks indirek muayene.

Nazal endoskopi: gerekli vakalarda — polipler, kronik sinüzit bulguları, adenoid hipertrofisi (çocuk), nazofarinks yapıları için. Fleksibl endoskop tolere edilir; ofis koşullarında 5 dakikalık işlem.

Sinüs BT: 4 haftadan uzun süren, ilkbasamak tedaviye dirençli olgularda. Polipler, mukozal kalınlaşma, anatomik varyasyonlar, ostiomeatal kompleks tıkanması gösterilir.

Alerjik değerlendirme: deri prik testi (epicutaneous) veya spesifik IgE kan testi. Hangi alerjenlerle reaksiyon olduğunu belirler; alerjen-spesifik immünoterapi (ASIT) kararı için gerekli.

Reflü değerlendirmesi: klinik şüphede empirik PPI denemesi (2-3 ay) — yanıt tanıyı destekler. Refrakter vakalarda 24-saat pH-impedans monitörizasyonu veya farengeal pH-metri.

Tuzlu su irrigasyonu: tedavinin temeli. İzotonik (%0.9) veya hafif hipertonik (%2-3) tuzlu suyla burun yıkama, mukus birikimini azaltır, mukosiliyer klirensi artırır. Günde 1-2 kez, evde basit aletlerle (neti pot, sıkma şişeleri) uygulanır. Çoğu hastada anlamlı semptom azalmasını sağlar.

Topikal nazal steroidler: alerjik ve non-alerjik rinitin temel tedavisi. Mometazon, flutikazon, budesonid, beklometazon — günde 1-2 kez. Etki 1-2 haftada başlar, 4-6 haftada maksimum olur. Sistemik emilim minimal — uzun süreli güvenli.

Oral antihistaminikler: alerjik rinitte ek tedavi. 2. kuşak (loratadin, setirizin, feksofenadin, desloratadin, bilastin) tercih edilir — sedasyon ve antikolinerjik yan etki minimal.

Topikal antihistaminik (azelastin) veya kombinasyon (azelastin + flutikazon): orta-şiddetli alerjik rinit için.

Lökotrien reseptör antagonisti (montelukast): astım + alerjik rinit birlikteliğinde fayda. İzole geniz akıntısı için ilk basamak değil.

İpratropium bromür nazal sprey: vazomotor rinitte sulu burun ve geniz akıntısını azaltır. Yaşlı populasyonda iyi tolere edilir.

Proton pompa inhibitörleri (PPI): LPR şüphesinde 2-3 ay empirik tedavi (omeprazol 20 mg 2×/gün, pantoprazol 40 mg 2×/gün). Etki yavaş — 8-12 hafta sürebilir.

Sistemik kortikosteroid: ileri polipli kronik sinüzitte kısa süreli (5-7 gün, prednizon 30-40 mg/gün). Uzun süreli sistemik steroid önerilmez.

Antibiyotik: sadece bakteriyel akut sinüzitte (amoksisilin-klavulonat 875 mg 2×/gün, 10-14 gün). Viral veya alerjik akıntıda gerekmez. Daha kapsamlı bilgi sinüzit sayfası üzerinde mevcuttur.

Geniz akıntısı için "cerrahi" özel olarak bir tedavi değildir; ancak altta yatan anatomik veya inflamatuar sebep cerrahiye uygunsa ele alınır.

Septoplasti: septum deviasyonu mukosiliyer akışı bozuyorsa, ek konka cerrahisi ile birlikte yapılır. Geniz akıntısı şikayetini düzeltir.

Konka radyofrekansı / submukozal rezeksiyon: alt konka hipertrofisi varsa, medikal tedaviye dirençli hastalarda. Lokal anestezi ile ofiste yapılabilir.

Adenoidektomi: çocuklarda kronik geniz akıntısı + uyku apnesi + tekrarlayan otitis media birlikteliğinde. Erişkinde nadiren endikasyon.

Fonksiyonel endoskopik sinüs cerrahisi (FESS): medikal tedaviye dirençli kronik sinüzitte (3 aydan uzun, kanıtlanmış mukozal hastalık + uygun BT bulguları). Polipektomi + sinüs ostiyumlarının açılması.

Balon sinüplasti: seçilmiş hafif-orta sinüzit vakalarında, ofis veya kısa süreli ameliyat olarak uygulanabilir.

Cerrahi sonrası yine medikal tedaviyle (topikal steroid + irrigasyon) idame önemli; tek başına cerrahi nadiren kalıcı çözümdür.

Hidrasyon: günde 2-3 litre su, mukusun inceltilmesine yardımcı. Kafein ve alkol diüretik etki nedeniyle azaltılmalı.

Nem: kuru ortam (kış kalorifer, klima) mukozaları kurutarak post-nazal drip ve öksürüğü kötüleştirir. Oda nemini %40-50'de tutmak idealdir.

Alerjen kontrolü: ev tozu için yatak takımının 60°C'de haftalık yıkanması, anti-alerjen yatak ve yastık kılıfları, halı yerine sert zemin, evcil hayvan yatak odasına alınmaması. Polen sezonunda pencereyi kapalı tutmak, yağmurdan sonra dışarı çıkmak.

Sigaranın bırakılması: aktif ve pasif maruziyet mukosiliyer klirensi bozar.

Reflü tetikleyicileri: yatmadan 3 saat önce yemek bitirmek, baş tarafını 15-20 cm yükseltmek, baharatlı/yağlı yemek, alkol, çikolata, nane, kafein azaltmak.

Boğaz temizleme alışkanlığını azaltmak: sürekli temizleme ses tellerini irrite eder ve daha çok mukus üretimi yaratarak kısır döngü oluşturur. Yutkunma veya su yudumlama daha iyi alternatif. Ek bilgi: İstanbul KBB hizmetlerimiz.